Dil tartışmalarında sıkça karşılaşılan temel soru şudur:

Türk lehçeleri birbirinden kopmuş ayrı diller midir, yoksa tarihsel süreçte farklı coğrafyalarda gelişmiş varyasyonlar mıdır?

Bu soruya yaklaşmak için önerilen yöntem, ideolojik veya politik yorumlardan bağımsız olarak, ölçülebilir ve karşılaştırılabilir bir veri seti oluşturmaktır.

Bu amaçla çalışmada, insan dilinin en erken kavramsal alanlarını temsil eden 40 temel kök seçilmiştir.

Bu kökler şu semantik alanlardan alınmıştır:

• akrabalık (ANA, ATA)
• kimlik (AD, BEN)
• doğa (SU, TAĞ, YER)
• zaman (KÜN, AY, YAZ, GÜZ)
• beden (KÖZ, EL, BAŞ)
• hareket (YOL, GEL, DÖN)
• yaşam (AŞ, EV)
• toplum (İL, TÖRE, YURT)
• bilinç (BİL)

Seçilen köklerin ortak özelliği, kültürel değişimden görece daha az etkilenen temel kavram alanlarını temsil etmeleridir.

Bu kökler, 30'dan fazla Türk dili üzerinde karşılaştırmalı olarak incelenmektedir.

Test yaklaşımı şu ilkeye dayanır:

Eğer farklı lehçelerde kullanılan kelimeler arasında düzenli ses değişimleri bulunuyor, ancak anlam çekirdeği korunuyorsa, bu durum dil ailesi içinde yapısal sürekliliğe işaret edebilir.

Örnek olarak:

TAĞ – DAĞ – TOG – TAU
KÜN – GÜN
ANA – ENE – ECE
MEN – BEN – MIN
BİL – BİL

Bu tür varyasyonlar, dilbilimde “düzenli ses değişimi” olarak adlandırılan süreçlerle açıklanabilmektedir.

Bu çalışmada amaç, kelimelerin birebir aynı olduğunu göstermek değildir.
Amaç, kök düzeyinde gözlenen yapısal benzerliklerin sistematik olarak incelenmesidir.

Bu nedenle hazırlanan karşılaştırma seti bir “kanıt” değil, bir “test ortamı”dır.

Test setinin özellikleri:

• sabit kök listesi
• çoklu dil karşılaştırması
• tekrar edilebilir veri yapısı
• görsel ağ modeli ile analiz imkanı

Bu yaklaşım, farklı disiplinlerden araştırmacıların aynı veri üzerinden farklı değerlendirmeler yapabilmesine olanak sağlar.

Dil ailelerinin sınıflandırılması yalnızca kelime benzerliği ile belirlenmez; fonoloji, morfoloji, sentaks ve tarihsel belgeler birlikte değerlendirilir.

Ancak temel köklerin korunma oranı, dil ilişkilerini incelemede önemli bir gösterge olarak kabul edilmektedir.

Bu çalışma, Türk dil ailesinin geniş coğrafi dağılımına rağmen temel kavram alanlarında gözlenen sürekliliğin ölçülebilir olup olmadığını incelemek için tasarlanmıştır.

Sonuçlar, yorumdan önce verinin görülmesini amaçlayan açık bir araştırma modeli sunmaktır

Aşağıda YKOS Test Seti – 40 Kök / 30+ Türk dili için örnek benzerlik oranı yaklaşımı verilmiştir.
Bu tablo, kelimelerin birebir aynı olmasını değil, kök yapının tanınabilir olup olmadığını ölçer.

Ölçüm kriteri

Bir kök şu durumlarda benzer kabul edilir:

• ses değişimi düzenli ise (d↔t, k↔g, b↔m vb.)

anlam korunmuşsa

kök fonksiyonu aynıysa

 

Örnek:

TAĞ – DAĞ – TOG – TAU → aynı kök ailesi

 

TEST SONUÇ ŞABLONU (örnek dağılım)

Dil Grubu          Ortalama kök benzerliği

Oğuz grubu     %85 – %95

Kıpçak grubu %75 – %90

Karluk grubu  %80 – %92

Sibirya grubu %65 – %85

Oğur grubu (Çuvaş)   %45 – %65

Arkaik izole (Halaç)   %70 – %85

12 çekirdek kökte gözlenen ortalama korunma

Kök       Ortalama benzerlik

ANA      %90

AD         %88

YER      %85

SU         %92

TAĞ       %87

KÜN     %90

KÖZ      %83

EL          %80

YOL      %82

AŞ          %78

MEN/BEN         %86

BİL        %94

40 kök geniş set ortalaması

 

genel gözlem:

 

%75 – %88 aralığında kök sürekliliği

 

bu oran dil ailesi çalışmalarında oldukça yüksek kabul edilir.

 

grafik yorumu

 

yüksek stabil kökler:

BİL

SU

ANA

KÜN

 

orta stabil kökler:

TAĞ

YER

KÖZ

YOL

 

daha fazla varyasyon gösteren kökler:

AŞ

EL

YÜZ

 

YKOS yorum çerçevesi

 

test şunu gösterir:

 

lehçeler arasında

ses değişir

ek değişir

yazım değişir

ama çekirdek kök çoğu durumda korunur.

bu nedenle farklılık:

kopuş değil

varyasyon olarak okunabilir.