Dilin Hafızası, İnsanlığın Hafızasıdır
Yaşar Kaba
Dünyadaki birçok dil zaman içerisinde büyük değişimler yaşamış, kök yapılarını kaybetmiş, farklı etkiler altında dönüşerek ilk biçimlerinden uzaklaşmıştır. Ancak bazı diller vardır ki binlerce yıl boyunca temel yapısını koruyarak yaşamaya devam etmiştir. Türkçe, bu açıdan insanlık tarihinin en dikkat çekici dillerinden biridir.
Türkçe yalnızca bir iletişim aracı değildir.
Türkçe aynı zamanda bir sistemdir.
Bir düşünme biçimidir.
Bir organizasyon modelidir.
Ve belki de en önemlisi, insanlığın kadim hafızasını taşıyan doğal bir bilgi depolama mekanizmasıdır.
Türk, Türeyen ve Türe
Türkçe içerisinde yer alan birçok kavram aynı kökten doğar.
Türk,
Türe,
Töre,
Türemek,
Türetmek,
Tören,
Tertip,
Düzen,
Kurgu,
Organizasyon...
Bu kelimeler yalnızca ses benzerliği taşımazlar.
Aynı düşünce evreninin parçalarıdır.
Burada ortaya çıkan temel kavram "türeme"dir.
Yani var olan bir özden yeni yapıların ortaya çıkması.
Türkçe, kelime üretimini rastgele değil sistematik şekilde gerçekleştirir.
Bu nedenle Türkçede dil, yaşayan bir organizma gibi çalışır.
Türkçe Bir Kök-Hece Sistemidir
Türkçenin en önemli özelliklerinden biri eklemeli dil olmasıdır.
Ancak eklemeli yapının altında daha derin bir mekanizma bulunur:
Kök-hece sistemi.
Türkçede kökler yüzlerce hatta binlerce yıl boyunca büyük ölçüde korunabilir.
Çünkü anlamın merkezi köktür.
Ekler ise bu merkezin etrafında yeni anlam katmanları oluşturur.
Örneğin:
Bil
Bilgi
Bilmek
Bilgin
Bilim
Bilimsel
Bilinç
Bilinçli
Bildirge
Bildirim
gibi onlarca hatta yüzlerce kelime tek bir kökten türeyebilir.
Kök sabit kalır.
Anlam ağı genişler.
Bu durum Türkçeyi son derece güçlü bir hafıza dili haline getirir.
İnsanlığın Hafızası Neden Köklerde Saklıdır?
İnsan toplulukları tarih boyunca göç etmiş, devletler kurulmuş ve yıkılmış, alfabeler değişmiş, inanç sistemleri dönüşmüş olabilir.
Fakat kelimelerin kökleri çoğu zaman yaşamaya devam eder.
Bu nedenle eski yazıtlar, damgalar, yer adları, dağ isimleri, nehir isimleri ve kadim metinler incelenirken kök-hece sistemleri büyük önem taşır.
Bir toplumun geçmişine ulaşmanın yollarından biri de dilin hafızasını incelemektir.
Çünkü dil, insanlığın en uzun ömürlü arşividir.
Taşlar kırılabilir.
Yapılar yıkılabilir.
Kütüphaneler yanabilir.
Ama dil yaşamaya devam eder.
Türkçe Bir Doğal Yazılım Dili midir?
Günümüzde bilgisayar yazılımları belirli mantıksal kurallar üzerine kuruludur.
Komut,
ekleme,
birleştirme,
sınıflandırma,
hiyerarşi,
ilişkilendirme.
Türkçenin çalışma mantığı da dikkat çekici biçimde buna benzer.
Kök veri tabanıdır.
Ekler ise işlevsel komutlardır.
Her yeni ek yeni bir görev üstlenir.
Kelimenin temel anlamı kaybolmadan yeni anlam katmanları oluşturulur.
Bu nedenle bazı araştırmacılar Türkçeyi "doğal yazılım dili" olarak tanımlamaktadır.
Bu ifade bilimsel literatürde yerleşmiş bir tanım olmamakla birlikte, Türkçenin sistematik yapısını anlatmak için kullanılan güçlü bir benzetmedir.
Neden Daha Fazla Araştırılmalıdır?
Türk dili üzerine çalışan birçok araştırmacı, Türkçenin yalnızca son bin yıllık tarihinin değil, çok daha derin katmanlarının da incelenmesi gerektiğini savunmaktadır.
Ancak bu alanda ortaya atılan birçok görüş yeterince araştırılmadan reddedilebilmekte veya tartışma zemini oluşmadan göz ardı edilebilmektedir.
Bilimsel yaklaşımın temel ilkesi ise reddetmek ya da kabul etmek değil, araştırmaktır.
Bir tez doğru olabilir.
Yanlış olabilir.
Eksik olabilir.
Ama bilimsel yöntemin görevi peşin hüküm vermek değil, veriyi incelemektir.
Çünkü her yeni araştırma yalnızca bir millete değil, insanlığın ortak bilgi birikimine katkı sağlar.
Türkçe Yükselirse İnsanlık Yükselir
Bu söz bir üstünlük iddiası değildir.
Bir sorumluluk çağrısıdır.
Türkçenin daha iyi anlaşılması;
- dil bilimine,
- yapay zekâ çalışmalarına,
- bilişsel bilimlere,
- tarih araştırmalarına,
- kültürel hafıza çalışmalarına
yeni katkılar sağlayabilir.
Türkçe yalnızca Türklerin dili değildir.
İnsanlığın ortak dil mirasının önemli parçalarından biridir.
Bu nedenle Türkçenin köklerini araştırmak, yalnızca bir dilin geçmişini değil, insanlığın düşünme serüvenini de araştırmak anlamına gelir.
Belki de bu yüzden;
"Türkçe yükselirse insanlık yükselir."
Çünkü her dil insanlığın bir hazinesidir.
Türkçe ise bu hazineler arasında köklerini en uzun süre koruyabilmiş büyük hafıza arşivlerinden biri olmaya adaydır.
KAYNAKÇA
Temel Kaynaklar
Aksan, Doğan. (2007). Her Yönüyle Dil: Ana Çizgileriyle Dilbilim. Ankara: TDK Yayınları.
Aksan, Doğan. (2015). Türkçenin Gücü. Ankara: Bilgi Yayınevi.
Ergin, Muharrem. (2019). Türk Dil Bilgisi. İstanbul: Bayrak Yayınları.
Kaşgarlı Mahmud. (2006). Divânü Lügati't-Türk. (Haz. Besim Atalay). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Tekin, Talat. (2010). Orhon Yazıtları. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Thomsen, Vilhelm. (2011). Orhon Yazıtlarının Çözülüşü. Ankara: TDK Yayınları.
Gabain, A. Von. (2007). Eski Türkçenin Grameri. Ankara: TDK Yayınları.
Clauson, Sir Gerard. (1972). An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth Century Turkish. Oxford University Press.
Dilin Kökeni ve Yapısı Üzerine
Johanson, Lars. (2021). Türk Dilleri Tarihi. İstanbul: Kesit Yayınları.
Lewis, Geoffrey. (2000). The Turkish Language Reform: A Catastrophic Success. Oxford University Press.
Crystal, David. (2010). Language Death. Cambridge University Press.
Sapir, Edward. (1949). Language: An Introduction to the Study of Speech. Harcourt Brace.
Yazı, Sembol ve Kültürel Hafıza
Gelb, Ignace J. (1963). A Study of Writing. University of Chicago Press.
Ong, Walter J. (2014). Sözlü ve Yazılı Kültür. İstanbul: Metis Yayınları.
Assmann, Jan. (2015). Kültürel Bellek. İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
Goody, Jack. (2001). Yazı ve Toplum. İstanbul: Dost Kitabevi.
Damga ve Türk Kültürü Çalışmaları
Esin, Emel. (2001). Türk Kozmolojisine Giriş. İstanbul: Kabalcı Yayınları.
Ögel, Bahaeddin. (2014). Türk Mitolojisi (2 Cilt). Ankara: TTK Yayınları.
Ögel, Bahaeddin. (2010). Türk Kültür Tarihine Giriş. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
Kafesoğlu, İbrahim. (2016). Türk Milli Kültürü. İstanbul: Ötüken Yayınları.
YKOS ve Anadolu Sürekliliği Çalışmalarında Yararlanılan Araştırmacılar
- Kazım Mirşan
- Haluk Tarcan
- Tahsin Mayatepek
- Oktay Sinanoğlu
- Muazzez İlmiye Çığ
- Servet Somuncuoğlu
- Ekrem Akurgal
- Bahattin Ögel
- Afet İnan
Yaşar Kaba
TÜDİMAT Genel Koordinatörü
(Türk Dili ve Tarihi Araştırmaları Merkezi)
Bu çalışma, Türkçenin kök-hece sistemi, dil sürekliliği ve kültürel hafıza üzerine yürütülen araştırmalar kapsamında hazırlanmıştır.
GAZETECİLER SOSYAL SORUMLULUK PROJELERİ DERNEĞİ BÜNYESİNDE KURULAN TÜDİMAT WEB SAYFASI www.tudimat.org.tr YAPIM AŞAMASINDADIR.
